Jeśli nie legnie

     W 480 roku przed naszą erą płomień perskiego gniewu dotarł wreszcie do Europy. Kolosalna armia króla Kserksesa siedem dni przekraczała Hellespont, by ponieść butnym Hellenom odpowiedź na Maraton. Syn upokorzonego porażką sprzed dekady Dariusza I nie zamierzał pozostawiać nic przypadkowi. Grecję miała zadeptać sama brutalna, masywna Liczba.

     Ale nie zadeptała. Mijają tysiąclecia, a ciągle wiemy, co było dalej. Termopile, Trzystu, "chodź i weź", Leonidas...

     Nie zrozumie jednak Termopil ktoś, kto nie wie, co wcześniej stało się w Delfach.

     Spartanie byli ludźmi wielkiej wiary. Gdy Ateńczycy dziesięć lat wcześniej błagali ich o pomoc, odroczyli ją nie z politycznego konktatorstwa: odbywała się wtedy Karneja i Lacedemon nie potrafił obrazić Apollina przerwaniem obrzędów. Apollo Karneus, lokalna wersja opiekuna muz, był przez nich czczony w sposób zupełnie szczególny. Gdy podejmowali decyzje, nie mogli tego zrobić bez skontaktowania się z boskim patronem. Gdy nadciągał perski ogień z północy, spartańska delegacja zgodnie ze świętym zwyczajem ponownie ruszyła spotkać się z Jaśniejącym bogiem poezji i plagi. Spotkać w Delfach.

     Pytia dała im przepowiednię, która zmroziłaby im krew w żyłach, gdyby tylko Spartanie byli w stanie to poczuć.

"Wam zaś, o Sparty mieszkańcy, co w place przestronne bogata,

Albo gród wielki i bardzo sławiony od perskiej przemocy

Legnie w ruinie, lub jeśli nie legnie, to z rodu Herakla

Króla, gdy padnie, użalać się będzie kraj lacedemoński".

     To królowie Sparty szczycili się pochodzeniem od Heraklesa... Albo umrze Sparta, albo ktoś z nich...

     Gdy Leonidas wybierał swoich Trzystu, to nie wziął ze sobą Hippeis, doborowego oddziału młodych Lacedemończyków, który zwyczajowo towarzyszył królowi. Wziął tylko tych, którzy mieli już synów. Wziął tylko tych, którzy kogoś po sobie pozostawią.

      Apollo dał im jasna alternatywę i synowie Sparty nie zamierzali od niej uciekać. Trzystu Spartan w Termopilach było ofiarą, jaką złożyli na Jego ołtarzu.

PS
     Ofiara ofiarą, ale Lacedemończycy kazali Kserksesowi za nią zapłacić. Gdy poległ Leonidas, nad jego ciałem rozgrywać się zaczęły sceny rodem z "Iliady": obie strony walczyły o przejęcie zwłok. Wśród triumfujących Persów byli dwaj bracia króla królów: obaj (Hyperantes i Abrokokes) polegli.

     Tej ofiary bogowie już jednak nie przyjęli.

Kim są ci Spartanie?

     W 546 roku p.n.e. miała miejsce osobliwa scena. Po złamaniu potęgi Krezusa, króla położonej w Anatolii Lidii, król królów Cyrus II, człowiek który stworzył perskie supermocarstwo wkraczał właśnie do helleńskiej Jonii. Tamtejsze bogate, pewne siebie poleis w rodzaju Miletu onieśmielone miażdżącą potęgą "Medów" nawet nie myślały chyba o oporze. I właśnie wtedy przed owym archetypicznym niemal zdobywcą stanęła grupka dziwnych, długowłosych mężczyzn odzianych w czerwień. W krótkich, bezceremonialnych słowach zażądali od niego, by opuścił ziemie zamieszkałe przez Hellenów, w przeciwnym razie Spartanie (użyli pewnie formy "Lacedemończycy") będą musieli wrogo zareagować. Gdy odeszli, oszołomiony delikatnie Cyrus spytał jakiegoś stojącego tam Jończyka:

     "Powiedz mi, kim są ci Spartanie?"

     Jonia i tak została zajęta, a Sparta ostatecznie nie zareagowała (podobnie jak pół wieku później, gdy zbuntowany Milet rozpaczliwie będzie apelował do niej o pomoc)... ale co innego jest w tym cytacie ważne. Nie wiem, czy było tak w istocie, ale jestem niemal pewien, że uczestniczący w tej scenie Grecy byli w głębokim szoku. On nie wie, kim są Lacedemończycy? LACEDEMOŃCZYCY?! Ci sami, których bała się cała Oikumene? Wielki Król nie wie kim są ci, którzy byli wzorem religijności, poszanowania prawa i sprawności bojowej niemal dla każdego Hellena?

     Być może był to pierwszy moment, w którym Grecy zrozumieli, iż Persowie żyją w jakimś zupełnie innym, egzotycznym świecie. W obcym uniwersum.

     Barbarzyńskim.

Cyrus Wielki

     PS

     Z tekstu może wynikać, że mam do Cyrusa jakiś negatywny stosunek... a gdzie tam! To jeden z najbardziej sympatycznych twórców imperiów jakich znam (pamiętajmy przy okazji o tym, że w tym gronie to nie jest szczególnie trudne). Tolerancyjny i inteligentny, ma Cyrus obecnie swoje pomniki w tak niespodziewanych miejscach jak Niemcy czy Australia, a jego upamiętnienie w Biblii jest tak szczerze entuzjastyczne, że chyba żaden z królów Izraela nie jest tam portretowany tak jednoznacznie dobrze. Można mu chyba wybaczyć, że nie wiedział jakie monstrum czai się w Lakonii.

Najlepsza matka

     13 października 54 roku naszej ery wieczorem kończyły się właśnie uroczystości związane z intronizacją nowego cesarza Imperium. Neron (dajmy sobie spokój z jego rozbudowanymi nomenami i cognomenami), piąty już august Rzymu, przed udaniem się na spoczynek osobiście poinformował dowódcę straży na Palatynie, jak brzmieć miało hasło owej straży na nadciągającą noc. Były to słowa

     "Najlepsza matka."

     Nie jest to fraza, która spowodowała powstanie, zamieszki czy przewrót. Jedynym jej skutkiem był pewnie uśmiech pretorianina, który usłyszał je z ust młodego władcy. Lubię jednak tę miniaturową słowną perełkę, bo z jednej strony ilustruje potęgę ślepej, matczynej miłości, z drugiej zaś ten charakterystyczny, krzywy, ironiczny uśmieszek, jakim tak często obdarza nas Historia.

     Ową optima mater była oczywiście Agrypina Młodsza, która 17 lat wcześniej dała życie Lucjuszowi Domicjuszowi Ahenobarbusowi (bo tak wtedy nazywał się przyszły imperator). Szalona i krwawa historia dynastii julijsko-klaudyjskiej zyskała sobie w niej i w jej synu idealne, mroczne dopełnienie. Neron zawdzięczał jej wszystko. To ona sprawiła, że ten syn konsula-skandalisty został adoptowany przez cesarza Klaudiusza, jej drugiego małżonka, co odsunęło od sukcesji jego rodzonego (ale młodszego od Nerona) syna Brytanika. To ona odsunęła od wpływów sprzyjającego Brytanikowi potężnego wyzwoleńca Narcyza. To Agrypina wreszcie zamordowała ostatecznie Klaudiusza, by jej umiłowany Neron mógł przywdziać cesarską purpurę. Tak, wiele było powodów, dla których nowy cesarz uwielbiał swoją matkę.

Optima mater

     Nic dziwnego więc, że gdy pięć lat później Agrypina Młodsza stała w obliczu ludzi, którzy mieli zadać jej śmiertelne ciosy, rzuciła im w twarz: ”on nie jest matkobójcą!"

     Ależ był.

     Historia niestety nie przekazała, jakie hasło przekazał pretorianom Neron w nocy, w której nim został.

Uwielbiam, uwielbiam rzymską rzeźbę
portretową. Ten podwójny podbródek Nerona...

     PS

     Neron to w ogóle fascynującą postać. Archetyp tyrana-szaleńca, czy znienawidzony przez senatorów lekkoduch? Och, Słowa już się tym zajęły (a na blogu zajmą). Nie, żebym pretendował do udzielania odpowiedzi - Neron jest zbyt skomplikowany (choć jednocześnie... nie jest), bym mógł się o to pokusić. Miażdżąca większość tego, co wiemy o dynastii julijsko-klaudyjskiej przeszło przez filtr przekonań senatorskich historiografów, a ci mieli dobre powody, by nienawidzić większości augustów. Są jednak takie momenty, w których o różne interpretacje trudno, a Neron kochający swoją zaborczą matkę u startu swojego szalonego panowania to właśnie taki specyficzny moment.

     Przy okazji: chyba zaniedbywałem starożytność na Słowach... to się musi zmienić.